Javier Santaolalla

Doutor en Física

"A mellor maneira de motivar na aprendizaxe é deixar que a persoa responda as súas propias preguntas".

Podes ver o vídeo completo aquí.

A física de verdade é unha física dedicada a resolver misterios, a aprender sobre o universo, a responder as preguntas máis inquietantes sobre quen somos, de onde vimos, que somos, para onde imos. É unha física dedicada a resolver un misterio, a resolver enigmas. E isto é unha cousa que a min me volveu tolo, decatarme de que a física realmente consiste en entender mellor quen somos, de que estamos feitos, que sentido ten todo isto. De modo que eu cando vin este sentido da física dixen que eu, realmente, quería ser físico. Nese momento eu estaba a estudar unha enxeñaría sen ningunha paixón particular. E abriuse para min un mundo novo. O universo de entender que un físico é capaz de desentrañar, de resolver misterios sobre o cosmos. E isto é moi interesante porque eu nese momento dixen: “Isto é o que eu quero ser”. A min gustaríame sentir algún día que, na miña vida, estiven traballando en resolver un misterio, que estiven proporcionando algo ao mundo. Que estou facendo algo que é transcendente, que vai máis alá do que estou a facer no día a día. Algo que serve para abrir a mente humana porque transforma o mundo. Transforman a mente da persoa e a forma en que a xente ve a súa propia vida e a vida do universo. Nas grandes transformacións do pensamento do ser humano, sempre foi detrás unha idea científica.

Decidín ser divulgador científico porque é unha forma moi bonita de tocar vidas, a través da maxia do poder que ten a ciencia, este poder de descubrir quen somos. Porque é un poder que está dentro de nós e moitas veces nin o sabemos. E, moitas veces, eu póñome a pensar por que a ciencia ten este poder que outras cousas non teñen. Por que comparte con outros mundos, como é o da música ou da arte, esta capacidade de tocar de forma indeleble o transcorrer dunha persoa e transformar a súa vida. Por que a física ten ese poder de xerar este contacto, esta conexión entre as persoas. Pois porque a física está aquí, no noso corpo, corre polas nosas veas.

"Perderemos a nosa esencia o día en que deixemos de preguntarnos quen somos e para onde vai o Universo".

Moitas persoas nacen con esa curiosidade, moitas non, todas. Con esa curiosidade de probar, zugar, é o que fai un neno. Se ti observas un bebé e miras para el detalladamente, está seguindo un método científico, que lles lembro, baixo este nome tan misterioso non se esconde outra cousa que a de facerse preguntas, probar, experimentar, facer hipóteses e sacar patróns que te fagan predicir que vai ocorrer cando volvas facer isto. Se ti tiras algo, ves como cae, rompe. O neno dáse conta e experimenta o que está acontecendo co seu medio segundo o manipula. É curioso que nacemos con esa curiosidade, tamén é tan curioso que, arredor dos oito, nove anos esa curiosidade pode volver revivir. O meu renacer na curiosidade naceu cando saín do camiño, precisamente, que me marcaban os estudos e me aventurei en novas experiencias. Experiencias científicas guiadas pola miña propia curiosidade. Cando eu deixei as rendas, deixei de estar nas mans doutro e tomeinas. Por iso, cando me preguntan algo así como: “Que facer para que un neno se interese na ciencia?”. Eu, normalmente, adoito responder algo paradoxal e que esperta moita curiosidade e moitas dúbidas. Moita xente esperaría un manual con 20.000 puntos, primeiro apartado… Non, non fagas nada. É dicir, nada. Deixa que a persoa experimente. Deixa que se faga as súas preguntas, e guíaa para que responda as súas preguntas, simplemente, axudándoa a que formule outras novas tamén. A mellor forma de motivar a alguén en ciencia ou en coñecemento en xeral é deixando que esa mesma persoa sexa guía da súa aprendizaxe, que o que ela se pregunta sexa dalgunha forma respondido usando a súa curiosidade que a leve a novas preguntas. O maior inimigo da educación é a imposición.

A ciencia é un grande elemento que achega estes valores á sociedade. Os valores da ciencia son valores como o traballo, a disciplina, compartir, cooperar, colaborar, a humildade, a paixón. Estes valores xurdiron, tamén, da mentalidade científica. Ao final, cando se preguntaron que é a Terra e se decataron de que non era o centro do universo, aí houbo unha transformación de pensamento brutal. A ciencia foi moldeando a forma en que entendemos o mundo e, polo tanto, a forma en que nos entendemos a nós. Ao usar a ciencia para entender o universo estamos entendendo que somos e, polo tanto, estamos moldeando os nosos valores, os nosos principios e a forma en que vivimos. Paréceme fundamental que, respondendo preguntas que parece que non teñen sentido, ao mesmo tempo estamos respondendo as preguntas máis fundamentais de cal é o noso papel no universo.

O labor dos docentes en España está moi pouco valorado, polo menos non está ao nivel, posiblemente, do que merece. Profesores con condicións moi duras á hora de elaborar as súas clases, aulas masificadas, pouco tempo, pouco orzamento, pouco recoñecemento social, é superfácil criticar o labor do docente… Creo que se están facendo cousas boas e quero, polo tanto, compartilas. Quero dar voz a todos eses docentes cos que eu traballei durante máis de cinco anos que fan cousas espectaculares, que deixan a pel e que teñen uns valores que intentan transmitir: de traballo, de entrega, de paixón… E unha vocación terrible. Valórase moi pouco o labor destes grandes heroes e heroínas que, día a día, se levantan coa ilusión de crear xeracións que sexan mellores ca nós, de crear persoas e profesionais que van tomar o impulso de crear algo diferente e mellorar o lugar no que vivimos. Pero isto non resta que hai cousas que se poden mellorar e que é bo e positivo ter unha actitude crítica. Penso que nestes tres últimos anos estiven a traballar en procesos de innovación educativa a nivel europeo, nun proxecto denominado proxecto Creations. É un proxecto financiado pola Comisión Europea onde participamos 16 membros, laboratorios, institutos, universidades de toda Europa e onde intentamos ver que falla e como se pode mellorar. Eu púñame de moi mal humor cando entraba en clase e o profesor me daba unha solución a un problema que eu nunca tiven, que nunca me preguntei e non sei en que consiste, dáme unha solución que nin sequera entendo a un problema que nin sequera teño. O profesor plántase diante dos alumnos e explícalles algo dándolles a coñecer unha cousa na que nin sequera pensaran. Para min, estase pondo o carro antes dos bois. E unha cousa que se está facendo é que se está rompendo completamente a forma en que se aprende. Cando un profesor vai a clase e se pon a responder preguntas utilizando as ecuacións, está indo ao final do proceso de aprendizaxe, porque dixemos que, naturalmente, aprendemos co método científico.

Biografía
Doutor en Física de Partículas e enxeñeiro de Telecomunicacións, Javier Santaolalla traballou durante varios anos para o CERN. Tamén é creador, xunto a outros compañeiros, do proxecto 'Locos por la ciencia', un programa de educación dirixido a mozos e profesores que busca espertar vocacións científicas.