Jesús C. Guillén

Profesor e investigador 

"As funcións executivas son imprescindibles para o éxito na vida".

Podes ver o vídeo completo aquí.

Todos podemos mellorar, podemos aprender durante toda a vida, compartimos outra historia. Viuse que os bebés, no primeiro semestre, son capaces de diferenciar fonemas, sons de calquera lingua, do chinés mandarín, do español, do inglés, a través dunha aprendizaxe estatística e inferencial do seu cerebro. Porén, no segundo semestre, especialízanse nos sons aos que están expostos; arredor do oitavo ou décimo mes, xa só diferencian os sons aos que están expostos na casa, convertéronse en ouvintes culturais. Temos cerebros plásticos, cerebros sociais, cerebros únicos. Temos en conta estas características en educación?

A neuroeducación é un campo de estudo, un enfoque integrador, transdisciplinar no que conflúen os coñecementos subministrados pola neurociencia. Debido ao desenvolvemento das tecnoloxías de visualización cerebral, podemos analizar o funcionamento do cerebro de persoas calculando, creando, cooperando, xogando, emocionándose, lendo. Isto é importante, pero hai que integrar estes coñecementos cos que achegan a psicoloxía e a pedagoxía. O obxectivo cal é? Mellorar os procesos de ensinanza e aprendizaxe baseándonos nos coñecementos do funcionamento do cerebro. Escollemos catro cuestións que entendemos que son importantes. A primeira, vinculada ao desenvolvemento do cerebro. Viuse que o defecto prexudica, non que o exceso beneficia na primeira infancia. Tanto de cero a tres como na adolescencia, comprobouse que se dá un proceso de reorganización a nivel cerebral brutal. O que nos demostrou a neurociencia é que a carencia social, afectiva, prexudica o desenvolvemento a nivel cerebral. Comprobouse tamén que os status socioeconómicos desfavorecidos prexudican o correcto desenvolvemento do córtex cerebral. Non se sabe exactamente por que, se debido ao estrés, á carencia de estímulos, á mala alimentación, á falta de afecto, pero prexudica. Por outro lado, o exceso, o estrés que se lles provoca debido á sobrestimulación aos bebés pode ser moi prexudicial, especialmente en rexións do cerebro como o córtex prefrontal, sede do máis racional. Importante esta etapa de cero a tres. E na adolescencia viuse que se dá unha reorganización espectacular do cerebro. Seguramente a razón pola que observamos nos adolescentes estas condutas impulsivas, esta necesidade de recompensa, se deba a ese desfasamento temporal na maduración do córtex prefrontal, sede do máis racional que ata os vinte e pico anos non acaba de madurar. Con respecto á maduración do sistema límbico, pensamos que a mellor estratexia para afrontar a adolescencia é a información.

"As funcións executivas son imprescindibles para o éxito na vida".

Os neurocientíficos estannos suxerindo que os adolescentes non necesitan información, non son conscientes das decisións que toman. Necesitan autorregulación. E a autorregulación vaise traballando co paso do tempo, con bos programas de educación emocional. Os neurocientíficos suxírennos, por exemplo, que na aprendizaxe inicial da lectura, é moi importante o desenvolvemento da ruta fonolóxica. Esa correspondencia entre os sons, os fonemas e as letras, os grafemas, por riba do método global que se utilizara. Ou na aprendizaxe inicial das matemáticas. Anos atrás pensábase que naciamos como se fose un cerebro en branco, non, non é unha táboa rasa,. Realmente se comprobou que os bebés ao cabo de pouco de naceren dispoñen dunha especie de sentido numérico innato, son capaces de diferenciar conxuntos de obxectos pequenos, dous con respecto a tres, sen necesidade de contaren. Son capaces de identificar operacións aritméticas básicas, nun escenario colócaslles un obxecto, baixas o pano, eles ven como colocas outro, ergues o pano e en lugar de apareceren dous obxectos, a operación aritmética lóxica, un máis un, dous, aparece un e sorpréndense ante o suceso imposible. Tamén nos están suxerindo estas investigacións aspectos moi relevantes relacionados coas emocións, que non podemos separar o emocional do cognitivo. Ou con respecto á atención, os neurocientíficos estannos demostrando que non é un constructo único, que existen diferentes redes atencionais, unha rede de alerta, unha rede de orientación, pero unha especialmente importante: a atención executiva, que nos permite estar concentrados nas tarefas, inhibindo estímulos irrelevantes. E que podemos facer na práctica para mellorar esta atención executiva tan importante para o estudo, para a aprendizaxe? Pois estánnolo demostrando os investigadores. Hai software lúdico específico que traballa estas cuestións, pero tamén se está vendo a importancia do mindfulness, a importancia do exercicio, paradas de catro minutos, para que os estudantes se poidan mover, son suficientes para mellorar esta concentración durante as tarefas posteriores.

Desde o enfoque da neuroeducación, para nós é imprescindible unha aprendizaxe desde, en e para a vida. E cal é o factor crítico que nos suxiren as investigacións? Ten nome. Chámase “funcións executivas do cerebro”. Son as funcións cognitivas complexas que nos diferencias doutras especies, son as que nos permiten planificar, tomar decisións adecuadas. Imprescindibles para un bo desempeño da vida cotiá, imprescindibles para o rendemento académico do alumnado.

Os investigadores viron que as funcións executivas son imprescindibles para o éxito na vida. Se eu non me sei controlar, terei dificultades nun atasco de tráfico, pero tamén o pasarei mal ao intentar resolver un conflito laboral ou un conflito persoal, ou custarame estar centrado intentando resolver un problema matemático. O mellor de todo é que se viu que se poden adestrar; este software lúdico que comentabamos antes, estes programas computarizados, tarefas de discriminación visual que permiten traballalas. Pero ela cre despois de todos estes anos que o mellor enfoque é ir máis alá do cognitivo. Sabemos o que prexudica as funcións executivas ou a sede destas, o córtex prefrontal. Que che impide tomar unha boa decisión? O estrés, a mala saúde, a soidade. Que podemos facer? Que os nenos e adolescentes xoguen, compartan, canten, bailen, debuxen, que se movan; é dicir, atender as necesidades físicas, sociais e emocionais dos estudantes ou, se se queren ter en conta, as disciplinas consideradas tradicionalmente como secundarias vinculadas ao xogo, á educación física, á educación artística ou á educación emocional. Non estamos falando de que non sexa importante a aprendizaxe das matemáticas, da lectura, pero terían que compartir protagonismo con estoutras disciplinas.

Biografía
Jesús C. Guillén é investigador e profesor do posgraduado de Neuroeducación da Universidade de Barcelona e autor do blog: 'Escuela con cerebro'. Tamén colabora co grupo de investigación do posgraduado do Instituto de Ciencias da Educación da Universidade de Barcelona, ​​o mestrado en Neurodidáctica da Universidade Rey Juan Carlos e a diplomatura 'Neurociencias e emocións na aprendizaxe' da Universidade Nacional Villa María da Arxentina. Para Guillén, a neuroeducación supón un avance para as metodoloxías de aprendizaxe activa, xa que fomentan o desenvolvemento de diversas competencias para a vida.