Jesús C. Guillén

Irakaslea eta ikertzailea 

"Funtzio exekutiboak ezinbestekoak dira bizitzan arrakasta izateko".

Bideo osoa ikus dezakezu hemen.

Guztiok hobetu dezakegu, bizitza osoan zehar ikasi, eta bestelako istorio bat partekatu. Ikusi dugunez, haurtxoak, bizitzaren lehenengo sei hilabeteetan, gai dira edozein hizkuntzako fonemak, soinuak, bereizteko (mandarin-txinera, espainiera nahiz ingelesa izan), garunaren ikaskuntza estatistiko eta inferentzial baten bitartez. Hala ere, bigarren sei hilabetean, entzuten dituzten soinuetan espezializatzen dira; zortzigarren edo hamargarren hilabetearen inguruan, etxean entzuten dituzten soinuak soilik bereizten dituzte: entzule kultural bihurtu dira. Garun plastikoak, garun sozialak, garun berdingabeak ditugu. Kontuan hartzen al ditugu ezaugarri horiek hezkuntzan?

Neurohezkuntza ikerkuntza arlo bat da, neurozientziak emandako jakintzak bateratzen dituen ikuspegi integratzaile eta diziplina artekoa. Garuna bistaratzeko teknologien garapenari esker, azter dezakegu nola funtzionatzen duen jendearen garunak, kalkulatzen, sortzen, lankidetzan, jolasten eta hunkitzen ari direnean. Hori garrantzitsua da, baina psikologiaren eta pedagogiaren arloko jakintzekin bateratu behar dira ezagutza horiek. Zein da helburua? Irakaskuntza eta ikaskuntza prozesuak hobetzea, garunaren funtzionamenduari buruz dakigunean oinarrituta. Gure aburuz garrantzitsuak diren lau kontu aukeratu ditugu. Lehena, garunaren garapenarekin dago lotuta; ikusi denez, gabeziak kalte egiten du, eta gehiegikeriak ez dakar onurarik, ez lehen haurtzaroan, zero eta hiru urte bitartean, ez nerabezaroan, egiaztatu baita garunean berrantolamendu prozesu latza gertatzen dela, eta neurozientziak agerian utzi du gabezia sozialak, gabezia afektiboak, kalte egiten diola garunaren garapenari. Egiaztatu da, orobat, maila sozioekonomiko ahula izateak kalte egiten diola garunaren kortexaren garapen egokiari. Ez dakigu zehazki zergatik (estresa, estimulurik eza, elikadura txarra, maitasun falta), baina kalte egiten dio. Bestalde, gehiegikeria, haurtxoen gehiegizko estimuluaren ondorioz sortzen den estresa, oso kaltegarria izan daiteke, bereziki garunaren zenbait zatitan: adibidez, kortex prefrontalean, arrazionaltasunari dagokion eremuan. Garrantzitsua da zero eta hiru urte arteko etapa. Eta nerabezaroan, ikusi da berrantolamendu latza dagoela garunean, eta ziurrenik horregatik ikus ditzakegu nerabeengan halako jokabide oldarkorrak, saria lortzeko halako premia: aldi batez desfasatuta dagoelako kortex prefrontalaren heltze prozesua, eta hori da arrazionaltasunari dagokion eremua, eta hogeitaka urte betetzen diren arte ez da erabat heltzen. Sistema linbikoaren heltze prozesuari dagokionez, gure ustez, informazioa da nerabezaroari aurre egiteko estrategia onena.

"Funtzio exekutiboak ezinbestekoak dira bizitzan arrakasta izateko".

Neurozientzialariek iradoki dutenez, nerabeek ez dute informazio beharrik, ez dira hartzen dituzten erabakien jabe. Beren burua erregulatzeko gaitasuna behar dute. Eta nork bere burua erregulatzeko gaitasuna denboran zehar lantzen da, hezkuntza emozionaleko programa onen bidez. Neurozientzialarien arabera, adibidez, irakurtzen ikasten hastean, oso garrantzitsua da bide fonologikoa garatzea. Garrantzitsuagoa da soinuen (fonemak) eta letren (grafemak) arteko korrespondentzia, orain arte erabilitako metodo orokorra baino. Edo matematikak ikasten hastean. Duela zenbait urte, gogamena hutsik jaiotzen ginela uste zen, eta ez, ez da tabula rasa bat: egiaztatu da haurtxoek nolabait berezko zenbaki sena dutela jaio eta gutxira, gai direla objektu txikien multzoak bereizteko, bi eta hiru bereizteko, zenbatu beharrik gabe. Gai dira oinarrizko eragiketa aritmetikoak identifikatzeko: agertoki batean objektu bat jarri, oihala jaitsi, beste bat jartzen duzula ikusi, eta oihala jasotzen duzunean, ikusten badute objektu bakarra ageri dela, bi objekturen ordez (eragiketa aritmetiko logikoa: bat gehi bat berdin bi), orduan, harritu egiten dira ezinezko gertaera hori dela eta. Ikerketa horiek, gainera, emozioekin lotutako beste alderdi garrantzitsu batzuk ere erakutsi dizkigute; besteak beste, ezin ditugula bereizi emozionala dena eta kognitiboa dena. Edo, arretari dagokionez, neurozientzialariek agerian utzi dute ez dela egitura bakarra, eta arreta sare bat baino gehiago dagoela; besteak beste, alertarako sare bat, orientatzeko sare bat, eta bereziki garrantzitsua den beste sare bat: arreta exekutiboa, estimulu garrantzigabeak inhibitzen eta eginkizunetan zentratzeko aukera ematen diguna. Eta zer egin dezakegu praktikan ikasteko eta ikaskuntzarako hain garrantzitsua den arreta exekutibo hori hobetzeko? Bada, ikertzaileak frogatzen ari direnez, badago auzi horiek jorratzen dituen software ludikorik, baina horrez gain, agerian geratzen ari da zein garrantzitsuak diren mindfulness delakoa eta ariketa fisikoa egitea. Lau minutuko geldialdia egitea, ikasleak mugitu ahal izateko, aski da ondorengo lanetan kontzentrazioa hobetzeko.

Neurohezkuntzaren ikuspegitik, gure ustez, ezinbestekoa da bizitzatik, bizitzan eta bizitzarako ikastea. Eta zein da ikerketek iradokitako ezinbesteko faktorea? Badu izena. "Garunaren funtzio exekutiboak" da izen hori. Funtzio kognitibo konplexuek bereizten gaituzte beste espezie batzuetatik; haiei esker, plangintza egin eta erabaki egokiak har ditzakegu. Ezinbestekoak dira eguneroko bizitzan ongi jarduteko, eta ezinbestekoak ere, ikasleek errendimendu akademiko ona izateko.

Ikertzaileek ikusi dutenez, funtzio exekutiboak ezinbestekoak dira bizitzan arrakasta izateko. Nik ez badakit nire burua nola kontrolatu, zailtasunak izango ditut auto ilara batean, baina gaizki pasatuko dut, halaber, laneko gatazka bat edo gatazka pertsonal bat konpontzeko garaian, edo, adibidez, matematikako problema bat ebatzi nahi dudanean, ezingo dut arreta horretara bildu. Hoberena zera da: frogatuta dago entrenatu egin daitezkeela; aurrez aipatu dugun software ludikoak, ordenagailuko programek, diskriminazio bisualeko ariketek, funtzio horiek lantzeko aukera ematen dute. Baina, haren ustez, urte hauen guztien ondoren, kognizioaz harago joatea da ikuspegi onena. Badakigu zerk egiten dien kalte funtzio exekutiboei edo horiek biltzen dituen eremuari; hau da, kortex prefrontalari. Zerk eragozten dizu erabaki onak hartzea? Estresak, osasun txarrak, bakardadeak. Zer egin dezakegu? Haurrak eta nerabeak jolastu eta mugi daitezela, eta partekatu, abestu, dantzatu eta marraztu dezatela; hau da, ikasleen premia fisiko, sozial eta emozionalak zaintzea, edo, kontuan hartu nahi badira, eskuarki bigarren mailakotzat jotako diziplinak, jolasarekin, gorputz hezkuntzarekin, arte hezkuntzarekin edo hezkuntza emozionalarekin lotutakoak. Horrekin ez dugu esan nahi matematikak eta irakurtzen ikastea garrantzitsuak ez direnik, baina beste diziplina horiekin partekatu beharko dute protagonismoa.

Biografia
Jesús C. Guillén ikertzailea eta neurohezkuntzako graduondoko irakaslea da Bartzelonako Unibertsitatean, baita blog baten egilea ere: "Escuela con cerebro". Horrez gain, hainbat erakunderekin aritzen da lankidetzan: besteak beste, Bartzelonako Unibertsitateko Hezkuntza Zientzien Institutuko graduondoko ikerketa taldearekin, Juan Carlos Erregearen Unibertsitateko Neurodidaktika masterrarekin, eta Argentinako Villa María Unibertsitate Nazionaleko "Neurozientziak eta emozioak ikaskuntzan" diplomaturarekin. Guillénen ustez, neurohezkuntzak aurrerabidea ekarri die ikaskuntza aktiboaren metodologiei, bizitzarako gaitasunen garapena sustatzen baitute.