Sorprenderaste co que un audiolibro pode facer ao teu cerebro mentres estudas

Seguro que así que liches “audiolibro” o teu hipotálamo se puxo ‘a full’ repasando todos os capítulos nos que viches o Homer Simpson escoitando un audiolibro: para enriquecer o seu vocabulario, por erro (“Mosquis! Un sexteto cervecil”) ou para evitar ter que ler o libro da muller ("O corazón arpoado"). Os seus guionistas aínda o complicaron máis facendo aparecer na marquesiña do cinema de Springfield o título ‘Audiobook, the movie’. Unha forma de ridiculizar a idea?

Eles sempre funcionaron como vehículo transmisor da cultura popular americana. Porque nos EUA, onde os audiolibros viron a luz por primeira vez nos anos 30 en formato LP, demostraron ser grandes lectores pasivos. Encaixa coa súa filosofía do ‘double your time’: ser ‘multitask’, pero dunha forma ordenada.

Parece que alí a industria do audiolibro continúa en auxe. Pero, avalan a Pedagoxía, a Psicoloxía ou a Neuroloxía a súa eficacia? Son útiles para a docencia ou, en calquera caso, permítennos entender e comprender un texto igual que a palabra escrita? A ciencia é a única que o pode dicir con certeza.

Breve historia do audiolibro: de programa de axuda aos veteranos de guerra a produto para os amantes do 'double your time'

En 1935, o Royal National Institute of Blind People do Reino Unido creou un programa de apoio dirixido aos veteranos de guerra que perderan a vista no campo de batalla. A idea era proporcionarlles recursos para poderen gozar da literatura. “Typhoon”, de Joseph Conrad, narrada por Anthony McDonalds, un locutor da BBC, converteuse no primeiro audiolibro da historia. Paralelamente, nos EUA a American Foundation for the Blind comezou a desenvolver a tecnoloxía necesaria para popularizalos coa mesma finalidade que os ingleses.

A popularidade dos audiolibros foi crecendo ao seren usados con outros fins (pedagóxico, de autoaxuda ou simplemente recreativo) e implantáronse noutras culturas, con máis ou menos éxito, en función da súa idiosincrasia e da implicación do mundo editorial.

Nos anos 80 alcanzaron a categoría de hit nos EUA. A súa obsesión pola produtividade levounos a adaptar o concepto aos seus propósitos: converterse en empresario ou mellorar o seu negocio (hai algúns que mesmo che prometen instruírte en menos dun día), autoaxudarse (aínda que a eles lles guste máis chamarlle autodesenvolvemento ou ‘faite a ti mesmo’) ou aprender idiomas (ata suahili) mentres corren, conducen ou van ao gym.

Hoxe en día non só continúan a ser populares en América do Norte, é que se converteron nunha megaindustria. Normal que espertasen a curiosidade de toda unha comunidade científica: neurólogos, psicólogos, sociolingüistas ou pedagogos someteron a idea a investigacións e estudos que intentan descubrir se hai unha base científica que avale a súa eficacia ou se, despois de todo, a experiencia pode ser igual de enriquecedora que ler un mesmo.

Que opina a ciencia?

Aínda que aprender a ler comeza por aprender a escoitar e ambas as habilidades se desenvolven no hemisferio lóxico (o esquerdo), hai que partir da idea de que a vía pola que recibimos a información (ou que parte do cerebro traballa niso) pode influír en como a procesamos finalmente.

É a idea de “o medio é a mensaxe”, sendo o medio o cerebro e a mensaxe unha palabra escrita ou un son que o cerebro traduce en palabra. Partimos, de entrada, de actividades e procesos distintos.

Que ocorre cando escoitamos en vez de ler? Tanto escoitar como ler implica as mesmas redes neuronais, segundo descubriron investigacións como esta. Pero, ao escoitar, a vista deixa de centrarse na palabra escrita para recoller outra información: a do medio. Comprometemos un sentido menos na actividade. E para o cerebro isto pódese traducir nunha información que o prexudica.

Xa que ademais os audiolibros, en moitos casos, se escoitan ao realizar outras actividades, o cerebro vese obrigado a compaxinar ambas. Cousa que non acaba ben para unha das dúas. Aínda que tamén depende da dificultade do texto.

Editores, docentes e bibliotecarios: outro discurso

As editoriais dan a réplica a estes estudos argumentando que a eficacia dos audiolibros depende de que “eduquemos o oído”. É algo que “probou” outra investigación na que os participantes practicaban sesións regulares de escoita. Neste caso, mostraban unha clara vantaxe en aspectos como a capacidade de retención, a riqueza de vocabulario ou a comprensión fronte aos que só lían. Claro que o estudo o publica Tales2.go, unha empresa que desenvolve material didáctico en formato dixital para mellorar estas capacidades nos escolares. Cabe cuestionarse no mínimo a independencia desas conclusións.

Algúns artigos como este (publicado pola American Association of School Librarians) defenden a súa eficacia nun contexto concreto: incentivar lectores con dificultades para avanzar no desenvolvemento desta habilidade principalmente debido á desmotivación que provoca unha desaxeitada comprensión lectora.

Tras finalizar o estudo ao que fan referencia, o 93 % dos estudantes que participaron activamente no club de audiolibros da súa escola admitían sentir unha vontade por ler que non sentían antes e considerábanse a si mesmos mellores lectores que antes de comezar o programa.

Ese é o quid para que sexa eficaz. Se o texto non chega aos nenos cando están no camiño de se converteren en lectores, custaralles máis desenvolver un hábito e convertérense en ávidos consumidores de libros cando sexan adultos. A comprensión lectora é o primeiro paso.

Especialmente nos casos máis complicados, que poden afectar o desenvolvemento desta capacidade, e para os que os audiolibros demostran ser útiles: son un recurso habitual nas terapias con nenos con dislexia ou con TDA (trastorno por déficit de atención).

Tamén serven, din, para escoitar novelas

En todo caso, ata agora falamos de aplicacións con fins concretos: estudar, superar unha ruptura, mellorar como lectores ou como homes e mulleres de negocios. Pero a Literatura (así, con maiúsculas) é outra das galiñas dos ovos de ouro do audiolibro, especialmente nos EUA (de novo). Unha idea que aínda non callou tanto entre os lectores (convencidos ou non) en España.